Alchemia malarstwa
Strona o właściwościach różnych substancji i związków chemicznych mających zastosowanie w malarstwie.
Akwarela
Akwarela jest techniką opartą na spoiwie klejowym, rozpuszczalnym w wodzie. Klej wchodzący w skład akwareli jest klejem roślinnym.
W technice klejowej i temperze może być zwierzęcy. (Tempera oparta jest na spoiwie emulsyjnym.)
Akwarelą posługiwano się w zamierzchłych czasach (Egipt - papirusy; Chiny, Bizancjum - miniatury).
W czasach średniowiecznych i Odrodzenia stosowano ją jako podmalówkę do tempery.
Akwarelą wykonywano też szkice (kartony Dürera, Rafaela, Rubensa itd.).
W XVII w. akwarela stała się samodzielną techniką, rozpowszechnioną najbardziej w Anglii, a w XIX w. w całej zachodniej Europie.
Rodzaje akwareli
Spoiwem w tych wszystkich odmianach jest klej roślinny:
Plastyfikatory
Miód, gliceryna, cukier „lodowy”, wosk i niektóre żywice (balsamy).
Balsamy dodaje się w celu uodpornienia farby na zmywanie.
W tańszych gatunkach akwareli znajduje się jako spoiwo klej stolarski, rybi lub mączka ziemniaczana.
Akwarela jest techniką wybitnie laserunkową i ma specjalny zestaw barwników, które muszą być wybitnie miałko zmielone.
Proszek barwnika musi być doskonale zawieszony w spoiwie, aby z niego nie wypadał. Tylko w takim wypadku barwnik da się cienko i równo, bez żadnych kropek, smug i plam, rozłożyć na papierze.
Idealny zestaw akwareli
Musi się składać z mieszaniny koloidalnego roztworu substancji nieorganicznej (cienko zmielony barwnik mineralny) z koloidalnym roztworem substancji organicznej (spoiwa roślinnego).
Konsystencja akwareli
Zależy od proporcji spoiwa i plastyfikatora.
Twarde - mają mniej miodu lub cukru, więcej kleju.
Miękkie - mają taką samą proporcję plastyfikatora i spoiwa.
Miodowe - mają więcej miodu, mniej gumy arabskiej.
Z miodu wyodrębnia się składniki krystalizujące, a używa się go w postaci jednego ze składników miodu - lewulozy (fruktozy)
Akwarela zawierająca więcej plastyfikatora (miodu) jest łatwiej zmywalna. Dlatego też dodaje się do niej balsamu kapajskiego albo masty.
Żywice i wosk z roztworem gumy arabskiej dają emulsję. Dlatego też akwarele miękkie są zbliżone do tempery gumowej.
Gwasz
Zbliżony do akwareli miodowej, ale jest bardziej płynny (zawiera mniej wody). Gwasz ma spoiwo raczej emulsyjne i stoi na pograniczu tempery, lecz bardziej bieleje od niej po wyschnięciu.
Gwasze dekoracyjne są wyrabiane z tańszych materiałów i są często oparte na tzw. pszennym krochmalu. Jest on spoiwem dobrze wiążącym, delikatnym, dającym po wyschnięciu aksamitną matowość.
Barwniki używane w akwareli
Najlepiej odpowiadają akwareli barwniki laserunkowe, ale muszą one być odporne na warunki atmosferyczne, bo akwarela bardziej na nie jest narażona niż technika olejna. Muszą to być barwniki odporne na działanie światła (odpadają wszystkie organiczne).
W akwareli mniej zmieniają się te barwniki, które w ten czy inny sposób wrażliwe są w oleju.
Na przykład:
W akwareli nietrwała jest biel ołowiowa i żółcień neapolitańska, które są wrażliwe na siarkowodór.
Biel cynkowa zmienia w akwareli kolor w rozbiałach.
Jako bieli używa się tutaj również kaolinu.
W akwareli dobrze zachowują się wodne tlenki żelaza, gdyż nie ciemnieją (w oleju biorą większą jego ilość i tracą z czasem na kolorze).
Ultramaryna nie podlega w akwareli „chorobie ultramaryny” (brak słabych kwasów w spoiwie).
Jasne kadmy i chromy bardzo szybko tracą tutaj kolor. W technice tej należy szczególnie zwracać uwagę na połączenia barwników, gdyż ulegają one zmianom prędzej niż w oleju.
Jeżeli akwarela ma być przechowywana w albumach, można używać barwniki mniej odporne na działanie światła.
Papier akwarelowy
W starożytności malowano akwarelą na pergaminie lub cienkich płytkach z kości słoniowej (miniatury) oraz na lnianych odbielonych tkaninach.
Pierwotnie do produkcji papieru używano włókien lnianych.
Od XVII w. wprowadzono do produkcji papieru bawełnę.
Obecnie papier produkuje się z drewna (ligniny), słomy, ale najcenniejszym surowcem nadal pozostaje len i bawełna.
Oprócz tego, do wielu gatunków papieru używa się szpatu, gipsu, kaolinu, kredy, bieli ołowiowej, a dla zlikwidowania żółtawego odcienia - ultramaryny i lazuru berlińskiego.
Papier formuje się ręcznie (tzw. papiery czerpane) oraz maszynowo. Do przeklejania papieru stosuje się kleje roślinne i zwierzęce albo kalafonię. Przy produkcji używane są też różne substancje chemiczne (sód, chlor, kwas siarkowy). Ślady tych związków pozostają w gotowym już papierze i nie są bez znaczenia dla barwników używanych w akwareli. Akwarela wymaga dobrego i pewnego gatunkowo papieru, który jest dla niej jednocześnie podłożem i gruntem.
Do akwareli nie nadają się papiery drzewne i ze słomy, gdyż szybko brunatnieją i czernieją na świetle.
Bawełniany papier nie nadaje się do poprawek, a barwniki na nim rozkładają się nierówno.
Najlepszy jest papier, w skład którego wchodzą jedynie włókna lniane, bez żadnych dodatków. Papier używany w akwareli musi być biały, po zmoczeniu wodą nie może szybko wysychać, nie może zawierać śladów związków chemicznych używanych przy produkcji.
Niektóre gatunki papieru mają w swoim składzie ślady oleju lub innych tłuszczów i dlatego należy przed użyciem do akwareli niepewnego papieru, przemyć jego powierzchnię wodą destylowaną z dodatkiem amoniaku.
Papier używany do akwareli występuje w kilku gatunkach. Najpopularniejszy to tzw. bristol.
Sposób malowania akwarelą:
Palety z porcelany lub fajansu albo ze szkła.
Pędzle okrągłe, miękkie z ostrym zakończeniem.
Akwarele należy przechowywać w pomieszczeniu suchym z umiarkowanym światłem, najlepiej pod szkłem.
W celu ochrony można je pokrywać werniksem z szelaku rozpuszczonym w spirytusie, ale tracą one przez to swój świeży charakter.
Technika klejowa
Technika klejowa stosowana jest raczej do prac dekoracyjnych. Spoiwem jest klej, najczęściej stolarski. Rzadziej używa się żelatyny i kazeiny, gdyż żelatyna szybciej tężeje po ochłodzeniu niż inne gatunki kleju zwierzęcego, a kazeina trudniej się rozpuszcza.
W technice klejowej należy zwracać dużą uwagę na „moc” roztworu kleju. Zbyt słaby klej nie wiąże dostatecznie barwnika i będzie się ścierał po dotknięciu ręką. Zbyt silny roztwór kleju spowoduje połysk malarskiej powierzchni i pęknięcia warstwy malarskiej.
Normalne stężenie kleju daje dobrą przyczepność barwnikom oraz aksamitną, matową powierzchnię. Poznaje się je po tym, że po ochłodzeniu klej nie zastyga w twardą galaretę. Można też próbować palcami. Jeżeli odlip jest lekki, wówczas stężenie kleju jest dostateczne. Najlepszy jest roztwór 6% - wszystko zależy jednak od gatunku kleju i jakości barwników.
Na przykład: kreda, umbra, ziemia kasselska, ultramaryna, siena, kość słoniowa, sadza, wymagają nieco silniejszego roztworu kleju, ażeby nie ścierały się po wyschnięciu.
Roztwór kleju musi być na tyle rzadki, żeby łatwo ściekał z pędzla.
W technice klejowej zmienia się ton farb po wyschnięciu. Chcąc uniknąć wielkich różnic w natężeniu kolorów, należy wzmocnić procentowość roztworu klejowego. Trzeba jednak dodać wówczas plastyfikatora, który zwiększy elastyczność warstwy malarskiej i zapobiegnie pękaniu (miód lub gliceryna).
Miód często był używany w technice klejowej na deskach w średniowieczu, lecz wówczas całość pokrywano lakierem. Miód wstrzymuje wysychanie farb.
Chcąc mieć silniejszy roztwór kleju, bierze się go 20%. W takim roztworze farby nie jaśnieją zbyt mocno.
Aby przy tym stężeniu klej nie galareciał, dodaje się podczas jego rozpuszczania 4% ciasto z gaszonego wapna. Dodatek ten ma też znaczenie konserwujące.
Można również wstrzymać proces tężenia kleju po ostygnięciu przez opracowanie go kwasem, np. azotowym (na 100 g kleju 20 g kwasu azotowego w 100 cm3 wody). Przy tym jednak należy używać barwników odpornych na kwasy.
Technika klejowa nie jest trwała i może być stosowana jedynie w suchym pomieszczeniu.
Od wilgoci klej rozkłada się i gnije, zmywa się warstwa malarska.
Chcąc mieć trwalsze wyniki w technice klejowej, należy dodać do niej zemulgowanego w alkaliach wosku albo też po namalowaniu utrwalać środkami konserwującymi (formalina.
Znacznie lepsze rezultaty daje technika temperowa.
Zaprawy techniki klejowej
Zaprawa dla techniki klejowej powinna być mało chłonna i dość elastyczna.
Skład:
Zaprawę taką nanosi się szczotką. Chcąc użyć pędzla, należy zaprawę tę rozrzedzić wodą.
Można też zrobić zaprawę na mączce ryżowej. Używa się jej na gorąco. Jest to zaprawa odporna na wilgoć.
Zaprawa kazeinowa
Kredę zmieszać z wodą na gęstość ciasta. Do tego dodać tę samą ilość roztworu kazeinowego (średniej gęstości). Nanosić na podobrazie szczotką.
Copyright © Leszek Czyż 2000 e-mail