Alchemia malarstwa

Strona o właściwościach różnych substancji i związków chemicznych mających zastosowanie w malarstwie.

Malarstwo monumentalne (ścienne)

Malarstwo monumentalne związane jest bezpośrednio z architekturą.
Im bardziej uwypukla i uzupełnia styl budowli, tym bardziej zasługuje na miano monumentalnego.
Malarstwo, które nie wnosi nic nowego do stylu budowli, nosi miano malarstwa dekoracyjnego.
Typowym przykładem malarstwa monumentalnego jest malarstwo na budowlach egipskich, pompejańskich, a później renesansowych.
Zadaniem malarstwa monumentalnego jest uwypuklenie formy i stylu, co możliwie jest jedynie przy największej harmonii między malarstwem a architekturą.
W tym przypadku nie jest ono zjawiskiem niezależnym, lecz silnie podporządkowanym architekturze.
Malarstwo dekoracyjne, którego zadaniem jest raczej upiększanie architektury, musi również harmonizować ze stylem.
Malarstwo monumentalne sięga początków głębokiej starożytności i największy rozwój osiągnęło na długo przed okresem, kiedy stało się samodzielną dziedziną: malarstwem sztalugowym.
Bazą dla niego nie jest płótno, lecz ściany wymagające odpowiedniego przygotowania i specjalnych materiałów.

Materiały używane w malarstwie ściennym

Wapno

Otrzymuje się je przez wypalanie pewnych gatunków wapienia składających się głównie z węglanu wapnia oraz o mniejszej lub większej zawartości tlenków żelaza, manganu, marglu lub glinki, piasku kwarcowego, grafitu, bitumu i węgla.
Ilość i zestaw tych składników zależy od pochodzenia wapieni. Wyższy gatunek wapnia otrzymuje się przez wypalanie białego marmuru składającego się wyłącznie z krystalicznych ziaren
kalcytu.

Wypalanie wapna

Wypalanie wapieni przeprowadza się różnymi sposobami i przy pomocy różnego paliwa (węgiel drzewny lub drewno).
Do fresków wapno musi być wypalone wyłącznie przy pomocy drewna, ponieważ przy zastosowaniu węgla kamiennego wapień przechodzi częściowo w gips.
Pod działaniem wysokiej temperatury wapień traci wodę i dwutlenek węgla, traci ciężar właściwy i przechodzi w tzw. wapno palone (niegaszone).
Aby dobrze wypalić wapno należy osiągnąć temperaturę 1000 ÷ 1100°C.
Zwiększenie lub zmniejszenie temperatury powoduje niedopalenie lub przepalenie wapna. Takie wapno nie nadaje się do celów malarskich:
wapno przepalone nie lasuje się, niedopalone zaś lasuje się bardzo wolno albo częściowo.
Wapno czyste, zawierające tylko nieznaczne ilości zanieczyszczeń, odznacza się białym odcieniem i tworzy dobre ciasto wapienne. Wapno takie nosi nazwę „tłustego”, w przeciwieństwie do wapna zanieczyszczonego w 30 ÷ 40% magnezem, noszącego nazwę „chudego”.
Do fresku używa się jedynie wapna tłustego, pozbawionego zanieczyszczeń.
Wapno palone ma zdolność wiązania się chemicznego z wodą. Następuje proces gaszenia się wapna przy wydzielaniu większej ilości ciepła.
Powstaje tzw. „ciasto wapienne” - wodorotlenek wapnia Ca(OH)2.
Proces chemiczny:
WAPIEŃ = CaCO3 - węglan wapnia,
po wypaleniu CaO - tlenek wapnia,
po gaszeniu Ca(OH)2 - wodorotlenek wapnia,
po wyschnięciu na ścianie - CaO3,
po wyparowaniu wody i wchłonięciu CO2 z powietrza
zamienia się w CIAŁO STAŁE.
Do celów malarskich wapno powinno być wypalone przy pomocy drewna.

Gaszenie wapna

Lasowanie z dostępem powietrza

W zależności od stanu zanieczyszczeń wapna, należy stosować odpowiednią metodę lasowania (gaszenia).

Lasowanie do stanu sproszkowanego:
Kawałek wapna zanurza się w wodzie. Po wyjęciu z wody rozpada się ono na proszek. Proszek ten, zmieszany z wodą, daje ciasto wapienne o mniejszej sile wiążącej niż lasowanie z nadmiarem wody.
Lasowanie z nadmiarem wody:
1. Wapno czyste sypie się do wody w stosunku 1 cz. wapna na 3 cz. wody i natychmiast miesza się, aby woda dotarła do każdej cząstki wapna. Podczas lasowania wapno oddaje taką ilość ciepła, jaką pobrało przy wypalaniu. W miejscach, do których woda nie ma dostępu, tworzą się grudy i wapno spala się. Ma ono wówczas mniejszą siłę wiążącą i nie nadaje się do celów malarskich. Grudki wapna w tynku na ścianie - po zetknięciu z wodą z powietrza - lasują się i odpryskują. Wapno czyste powinno się zlasować po 10 minutach. Im czystsze wapno, tym prędzej się lasuje. O ile powyższą proporcję wody dodamy do wapna zanieczyszczonego, będzie się ono lasowało wolno, nie mogąc ogrzać takiej ilości wody, i powstanie tzw. „wapno zatopione” o małej sile wiążącej.
2. Wapno zanieczyszczone (w 10 ÷ 30%) potrzebuje do lasowania wody w stosunku 1 : 1. Najpierw bierze się mniej wody i dodaje w miarę potrzeby.

Ażeby mieć pewność, że wszystkie cząstki wapna są dobrze zlasowane, należy ciasto wapienne przetrzymać pewien czas, np. przez rok.
Dwa rodzaje zanieczyszczenia wapna:

  1. Marglami i gliną.
  2. Solami alkalicznymi, sodowymi i potasowymi, co jest bardzo niebezpieczne, ponieważ pod działaniem wilgoci sole rozpuszczają się. Wytwarza się saletra i tynk łuszczy się drobno.

Celem oczyszczenia wapna z powyższych soli, należy je po zlasowaniu (gdy zgęstnieje) przemyć 5 - 6 razy wodą.
Woda przenikając przez szpary skrzyni wsiąka w ziemię wraz z rozpuszczonymi w niej solami.
Wyjmując wapno dołowane ze skrzyni, należy zostawić na dnie 30-centymetrową warstwę wapna, gdyż w warstwie tej jest najwięcej zanieczyszczeń.
Ciasto wapienne trzeba zbadać, czy nie zawiera ziaren i jaka jest wielkość napęczniałej cząstki.
Im większa jest cząstka, tym wapno jest wydatniejsze i lepsze.
Wodorotlenek wapnia można rozpuścić w wodzie - na 1 g wapna 1 ÷ 1,5 l wody. Otrzymuje się wówczas tzw. „wodę wapienną”, dosyć klarowną, mącącą się przy podgrzaniu.
W technice freskowej używa się jej jako spoiwa.
Po zetknięciu się z CO2 z powietrza, woda wapienna zamienia się w krystaliczny węglan wapnia.
Krystaliczny CaCO3 to kanaryjski biały marmur, z którego otrzymuje się najlepsze gatunki wapna palonego.
Ciasta wapiennego używa się do zapraw. Wodę wapienną - jako spoiwo mineralne.
Ani gips, ani cement, nie mogą być użyte jako spoiwo lub do zapraw murarskich.
Cement zawiera dużo soli alkalicznych i każdy jego dodatek może spowodować wykwity soli na powierzchni już w ciągu dwóch lat.

Lasowanie bez dostępu powietrza

Kopie się dół w ziemi na głębokość 1,5 m.
Boki dołu oszalowuje się deskami.
Dno wyściela się piaskiem rzecznym na grubość 20 ÷ 30 cm. Na to kładzie się półmetrową warstwę wapna palonego i pokrywa się znów taką samą warstwą piasku.
Całość zalewa się trzykrotną ilością wody.
Z chwilą dostania się wody do wapna, następuje lasowanie. Wapno zwiększa swoją objętość i powstaje dużo pary wodnej, która szuka sobie ujścia przez piasek.
Do tego jednak nie można dopuścić. Należy dolać wody, dosypać piasku i dozorować przez 12 godzin.
Po zlasowaniu, codziennie, dodajemy dwu-trzykrotną ilość wody (przez 2 - 3 dni) celem wypłukania soli alkalicznych.
Wapno takie po trzech miesiącach może być użyte do fresku. Posiada ono cząstkę bardzo napęczniałą, nie ma ziaren. Jego woda wapienna daje grubą krystaliczną powłokę.

Własności wapna palonego i gaszonego

  1. Ma charakter alkaliczny. Wpływa ujemnie na roślinne i niektóre mineralne składniki. Rozkłada i zmydla tłuszcze. Na skutek tego olejne malarstwo rozkłada się, o ile namalowane zostało na niewyschniętym dobrze tynku.
  2. Ciasto wapienne ma dużą siłę wiążącą, jednak nie może być samodzielnie użyte do zapraw murarskich, gdyż wysychając bardzo kruszy się. Aby temu zapobiec, używa się do zapraw wapiennych wypełniaczy, np. piasku.
  3. Wapna palonego nie należy przechowywać z dostępem powietrza, gdyż ściąga z niego wilgoć i samoistnie się gasi.
  4. Z kazeiną, olejem, cukrem, białkiem jajka i klejem zwierzęcym wapno tworzy nierozpuszczalne związki.

Wypełniacze

Ażeby zapobiec kurczeniu się i pękaniu wapna, należy dodać wypełniacz.

Piasek

Kopalny
posiada różne zanieczyszczenia: iły, glinki, sole żelaza - składniki niepożądane w technice freskowej.
Rzeczny
jest przemyty, ziarna ma czyste, odpowiednie do użycia. Ziarna te jednak są zbyt gładkie, co zmniejsza ich siłę wiązania z wapnem i nadaje zaprawie pewną porowatość.

Piasek kopalny nie jest okrągły i dlatego lepiej wiąże. Należy go tylko dobrze przemyć.
Wapno tłuste wymaga więcej piasku (1 : 3,5), chude mniej (1 : 2).
Do zapraw tynkowych używa się żwiru, piasku gruboziarnistego i cienkiego oraz mączki marmurowej. We Włoszech tufu wulkanicznego.

Tarta cegła

Materiał wypełniający znany już w średniowieczu. Świetnie wiąże się z wapnem i tworzy w pewnym stopniu zaprawę hydrauliczną (podobnie jak tuf wulkaniczny).

Mączka marmurowa

Najlepsza z białego marmuru kanaryjskiego. Używa się jej do ostatniej warstwy tynkowej. Doskonale wiąże się z wapnem.
Zaprawę do prac freskowych należy robić przynajmniej na tydzień przed użyciem, codziennie mieszając łopatą.
Wprowadzając tlen z powietrza powodujemy, iż węglan wapnia tworzy się w samym tynku, co zmniejsza wykwity na jego powierzchni.
Tynk przygotowany pod fresk i temperę składa się przynajmniej z trzech warstw. Warstwy niższe zawierają mniejszą ilość wapna, są bardziej chude, materiał wypełniający - gruboziarnisty.
Techniki malarstwa monumentalnego można podzielić na dwie kategorie:

Zatykające pory tynku
technika olejna, olejno-woskowa, malarstwo z żywicami i tempera tłusta.
Pozwalające „oddychać” tynkowi
chuda tempera, fresk, klejówka, stereochromia.

Gruntowanie tynku

Siarczan miedzi

Używany jest do gruntowania ścian malowanych później techniką klejową.
Grunt zmniejsza wsiąkliwość wody w tynk oraz zabezpiecza go przed drobnoustrojami.
Do gruntu takiego używa się mydła szarego lub zielonego, rozpuszczonego w wodzie z dodatkiem kleju w celu zmniejszenia wsiąkliwości tynku.
Skład gruntu z siarczanem miedzi:

1 kg mydła rozgotowuje się w 3 ÷ 4 wiadrach i ostudza się.
W kąpieli wodnej podgrzewamy rozmoczony uprzednio klej i wsypujemy do niego siarczan miedzi. Studzimy.
Do ostudzonego mydła - ciągle mieszając - wlewa się wodę klejową z siarczanem miedzi. Jeżeli ciecz zacznie gęstnieć, dodajemy mleka wapiennego.
Grunt ten jest niebiesko-szary o specyficznym zapachu. Lekko zabarwia tynk, izoluje plamy powstałe na tynku, konserwuje spoiwo organiczne.
Przed gruntowaniem należy tynk przeciągnąć mlekiem wapiennym.
Można stosować też grunt bez siarczanu miedzi.
Skład gruntu bez siarczanu miedzi:

Mydło po rozgotowaniu mieszamy z klejem i rozrzedzamy do potrzebnej gęstości.
Sufit gruntuje się w poprzek światła dziennego, a maluje wzdłuż.
Ściany gruntuje się poziomo, maluje pionowo.
Ściana zagruntowana mydłem i klejem przestaje być chłonną.
Gruntuje się na gorąco.

Techniki malarskie na tynk

Technika olejna

Najmniej odpowiednia dla tynku. Olej rozkłada się od wapna i soli alkalicznych zawartych w tynku. Poza tym pozbawia ściany oddychania.
Farby olejne ciemnieją i żółkną szybko na słabo oświetlonych partiach architektonicznych. Błyszcząca powierzchnia olejnej warstwy malarskiej odbija światło i jest źle widzialna.
Technika olejna w malarstwie ściennym była stosowana jeszcze w XII w., lecz dość rzadko.
W renesansie stosowano ją częściej (Leonardo, Ghirlandaio, Poloindo).
Ażeby zabezpieczyć olejną warstwę malarską przed działaniem wilgoci ścian, niektórzy z mistrzów renesansu dodawali żywic. Były to jednak eksperymenty, za które drogo zapłacono, gdyż dzieła wykonane w renesansie tą techniką bardzo źle się zachowały („Ostatnia Wieczerza” Leonarda w klasztorze Santa Maria della Garcia w Mediolanie).

Technika klejowa

Najbardziej popularna, szczególnie we Włoszech ze względu na suchy klimat.
Jako spoiwa używa się kleju zwierzęcego. Ażeby klej stolarski nie tężał, opracowuje się go z pewną ilością gaszonego wapna: gotuje się roztwór kleju z 4% roztworem gaszonego wapna.
Najmniej stężony roztwór kleju (6%) nadaje się do malowania ornamentów.
Najbardziej stężony roztwór kleju (20%) do malowania postaci.
Przed malowaniem tynk gruntuje się jak wyżej. Można też gruntować odtłuszczonym mlekiem.
Stosuje się też grunt z kleju, kredy i wody. Klejówka jest jednak nieodporna na wilgoć zawartą w powietrzu, gdyż klej traci od wilgoci siłę wiążącą.

Tempera

Do malowania ścian najbardziej odpowiednia jest pod względem trwałości tempera jajowa i kazeinowa.
Cennino Cennini stawia temperę ponad technikę klejową i olejną. Tempera była bardzo popularna w średniowieczu i renesansie, na równi z freskiem.
Często, ze względu na utrudniony sposób malowania fresków, stosowano technikę mieszaną: freskowo-temperową.
W zależności od zestawu spoiwa, tempera ma różną moc i w związku z tym rozmaicie zakrywa pory tynku. Jednak nawet bardzo mocna tempera znacznie słabiej pokrywa pory niż olej.
Spoiwo temperowe należy zawsze używać świeże i dlatego nie jest wskazane używanie do malarstwa ściennego farb gotowych. Najlepiej jest przygotowywać wszystko własnoręcznie.
W temperze można stosować następujące barwniki:

(Biel cynkowa lepiej zachowuje się w temperze niż w oleju. Umbra potrzebuje większej ilości spoiwa i długo rozmywa się wodą. Często rozkłada emulsję kazeinową.)

Tempera jajowa

Należy tutaj tempera renesansowa opisana przez Cenniniego.
Składa się ona z:

Ciała białkowe: białko jajka, kazeina, klej zwierzęcy i inne, mają zdolność tworzenia stałych związków chemicznych z wapnem (albuminaty wapna) i należą do związków nierozpuszczalnych w wodzie. Dlatego też tempera jajowa położona na tynku suchym lecz niewystałym, zawierającym jeszcze związki wapnia, nie psuje się, tylko jeszcze bardziej utrwala wchodząc w związek z wapnem. Natomiast na ścianach wilgotnych, nie zawierających związków wapnia, jajko zagniwa i psuje się.
Tempera z całego jajka nie jest taka mocna jak z samego żółtka lub ze sztucznej emulsji. Odznacza się lekkością tonu i zbliżona jest do fresku. Nie zakrywa porów tynku, po wyschnięciu jaśnieje.

Tempera jajowa ze sztuczną emulsją

Jest to tempera mocniejsza. Składa się z:

Jeżeli dodaje się spirytusu zamiast octu, bierze się 1/4 objętości jajka, rozcieńcza się go z wodą i dodaje 1 g sody do picia.

Tempera kazeinowa

Świetnie się nadaje do tynku. Można stosować różne zestawy i rodzaje tej tempery, lecz należy unikać zbyt mocnej. Używa się takich samych zestawów jak do malarstwa sztalugowego:

Taki roztwór kazeiny może emulgować równą sobie ilość oleju. Lepiej dodawać nieco mniej oleju (1 : 2/3).
Tempera ta wysycha prędzej niż jajowa (olej jajowy zawarty w żółtku długo schnie) i staje się nierozpuszczalna w wodzie.

Przygotowanie ścian

Bazą dla tempery może być każdy tynk, o ile znajduje się w dobrym stanie i nie ma na sobie malowidła.
Jeśli tynk pokryty jest farbą lub pobielony wapnem, należy to usunąć. Najlepiej przygotować specjalny tynk, taki jak dla fresku.
Może składać się z dwóch warstw:

pierwsza warstwa
z grubego piasku i wapna;
druga warstwa
z cienkiego wypełniacza i wapna.

Przed malowaniem tynk przekleja się odtłuszczonym mlekiem zmieszanym z mlekiem wapiennym (2 : 1).
Mając do dyspozycji stary tynk, można nakleić na nim płótno (klajstrem z mączki ryżowej) i na tym malować.

Copyright © Leszek Czyż 2000 e-mail